Εισαγωγικό σημείωμα για το Pipol 13

Λέμε τα πάντα;

Από τον Υβ Bαντερβεκέν, διευθυντή του Συνεδρίου

Λέμε τα πάντα; Αυτό είναι το ερώτημα που θέτει ο τίτλος του επόμενου Συνεδρίου της Ευρωπαϊκής Ομοσπονδίας Ψυχανάλυσης, PIPOL 13.

Στόχος του Συνεδρίου θα είναι η μελέτη και η ερμηνεία αυτού που εξάγεται από το ιδανικό, και μάλιστα από την αυθεντική σύγχρονη προστακτική της διαφάνειας, που καθορίζει την εποχή μας: Λέμε τα πάντα; Θα το θέσουμε στη δοκιμασία της κλινικής, καθώς επίσης και εντός των λόγων (discours), υπό το πρίσμα της εμπειρίας της ψυχανάλυσης.

Διαφάνεια / επιτήρηση

Είναι η διαφάνεια μια νέα αυταπάτη; Οι επιπτώσεις της, πάντως, είναι απολύτως πραγματικές. Σε πολλούς τομείς, είναι η ώρα των αποκαλύψεων, της αναζήτησης του κρυμμένου, του μη-ειπωμένου, του μη-ορατού, του μυστικού, της αλήθειας, αλλά επίσης και της έκθεσης του προσωπικού σε όλες του τις μορφές: δημόσιες εξομολογήσεις, αποκαλύψεις, δημοσιοποιήσεις, coming out κάθε είδους, καταγγελίες, ανεξέλεγκτες διαδόσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης κ.λπ. Όλα λέγονται, όλα δείχνονται. Όλα είναι γνωστά ή θα έπρεπε να είναι γνωστά. Η αιδώς παραμερίζεται και η ντροπή καταπίνεται.

Ταυτόχρονα μαίνεται το άγχος της γενικευμένης αλγοριθμικής επιτήρησης και η αναζήτηση ζωτικών στρατηγικών, ώστε κάτι από το ιδιωτικό και το προσωπικό να μπορεί ακόμη να διαφεύγει από την απαίτηση της ιχνηλασιμότητας.

Τι μπορούμε να λέμε;

Την ώρα της γενικευμένης προσφοράς ενός «χώρου ομιλίας», ενίοτε οδηγούμαστε σε μια αληθινή ώθηση-προς-το-λέγειν.

Θεωρούμενη ως η πρώτη από τις θεραπευτικές πρακτικές και ως αναφαίρετο δικαίωμα, αυτό το ζήτημα του να λέμε τα πάντα διαπερνά πολλά πεδία.

Πώς ανακοινώνουμε, πώς μιλάμε για σοβαρά, προσωπικά ή δημόσια γεγονότα ή για την επικαιρότητα; Τι πρέπει να πούμε, τι πρέπει να δείξουμε, για τι πράγμα πρέπει να μιλάμε και πώς να το λέμε;

Στην πολιτική τι πρέπει να λέμε στους πολίτες ή, όπως λένε άλλοι, «στο λαό»; Η εξομολόγηση, που προέρχεται από το θρησκευτικό πεδίο, έχει άραγε διαχυθεί πέρα από αυτό αλλάζοντας ταυτόχρονα και τη φύση της; Πού να τοποθετήσουμε τη διάσταση της ομολογίας; Άραγε η θέση της βρίσκεται μόνο στα δικαστήρια ή στις αυτοβιογραφικές μαρτυρίες;

Το ασυνείδητο

Το λέμε τα πάντα μας παραπέμπει επίσης σε αρκετές προκαταλήψεις σχετικά με τον θεμελιώδη κανόνα που θέσπισε ο Φρόυντ για την ψυχαναλυτική θεραπεία: κατάργηση κάθε λογοκρισίας, κάθε τι κρυφού, απαρνημένου, απορριμμένου, με στόχο την άρση της απώθησης και την εξάλειψη των συμπτωμάτων που προκύπτουν από αυτήν.

Αυτός ο λεγόμενος κανόνας του ελεύθερου συνειρμού στην ψυχανάλυση, φορέας μιας μορφής του να λέμε τα πάντα, θεμελιώνει την πρακτική της και αποσκοπεί στην παραγωγή επιτελεσμάτων αλήθειας ικανών να απελευθερώσουν από το βάρος αυτής της λογοκρισίας. Για το ερώτημα που θα απασχολήσει το PIPOL 13  θα χρειαστεί να αντλήσουμε διδάγματα από μια θεμελιώδη αδιαφάνεια που καθορίζει ωστόσο το ασυνείδητο. Όχι την αδιαφάνεια ενός μη- λεχθέντος, ενός δεν-λέγονται-τα-πάντα, αλλά ενός δομικά αδύνατου-να-ειπωθεί.

Θα χρειαστεί επομένως να είμαστε ακριβείς προκειμένου να δείξουμε ότι όλες οι λεγόμενες ιδεολογίες της «πλήρους συνείδησης» δεν είναι παρά απορρίψεις της λογικής του ασυνειδήτου.

Τα διαφορετικά καθεστώτα του ομιλείν

Το λέμε τα πάντα ως τέτοιο δεν είναι ψυχαναλυτική έννοια. Όμως το Παν και το Λέγω εξετάζονται και αρθρώνονται εκτενώς στη διδασκαλία του Λακάν. Τι μπορούμε εκεί να αντλήσουμε;

Η ψυχανάλυση θεμελιώνεται στην ομιλία. Όμως η ομιλία προσλαμβάνει διάφορα καθεστώτα. Υπάρχει ο κενός λόγος και ο πλήρης λόγος, η φλυαρία και η φράση που σημαδεύει, το λεχθέν και το λέγειν, το εκφερόμενο και η εκφορά, η πρωτόγνωρη λεπτομέρεια και το ασήμαντο, το προσωπικό και το άσεμνο, το ψέμα και η μισοειπωμένη αλήθεια. Ας προσθέσουμε σε αυτά τη διακριτικότητα και την ύβρη, καθώς και την αιδημοσύνη.

Η ερμηνεία είναι εκείνη που θα επιτρέψει τη διάκριση των διαφορετικών καθεστώτων του ομιλείν. Αν ο Λακάν λέει ότι στην αναλυτική πρακτική η ερμηνεία οφείλει να είναι διφορούμενη, δεν είναι άραγε ακριβώς για να δώσει χώρο στο μη-παν του λέγειν, στο γεγονός ότι η ερμηνεία δεν μπορεί να πει τα πάντα;

Κλινικές αντηχήσεις

Θα χρειαστεί, λοιπόν, να διατρέξουμε τις εκδηλώσεις του λέμε τα πάντα που αντηχούν στην κλινική.

Ας θυμηθούμε ότι ο Λακάν επισήμανε τη στιγμή κατά την οποία το παιδί ανακαλύπτει ότι ο Άλλος δεν γνωρίζει όλες τις σκέψεις του ως την εναρκτήρια στιγμή για την ενεργοποίηση ενός ασυνειδήτου νευρωτικού τύπου — μαζί με όλο το φορτίο των ανομολόγητων φαντασιώσεων, των ονειροπολήσεων και, επομένως, των απωθημένων σκέψεων. Χωρίς αυτή την κρίσιμη στιγμή, θα παρέμενε εκτεθειμένο στην αποχαλίνωση μιας παντογνωσίας για το ίδιο, εισβολικής και διωκτικής, η οποία θα του απέκλειε την πρόσβαση σε κάθε διάσταση του εσωτερικού κόσμου, του ιδιωτικού, και συνεπώς στην εμπειρία της συστολής. Άραγε η αισχρότητα δεν βρίσκει θέση στις φωνές των ψευδαισθήσεων ακριβώς όπως το αδύνατον να ειπωθεί; Στο πεδίο της λογικής της ψύχωσης, ο ψυχαναλυτής δεν πρέπει να φυλάγεται από το να θέλει να απογυμνώσει την αλήθεια; — εκεί όπου στην ψύχωση το πραγματικό λέει, αναγγέλλει στο υποκείμενο την αλήθεια του[1]; Δεν φωτίζεται άραγε αυτό με τη διατύπωση του Ζακ-Αλέν Μιλέρ, δηλαδή ότι «ο πατέρας είναι […] εκείνος που δεν λέει τα πάντα, διαφυλάσσοντας έτσι τη δυνατότητα της επιθυμίας. Δεν αξιώνει να καλύψει το πραγματικό»[2]

Λέγειν και επιθυμία

Τι συμβαίνει κατά τα άλλα στο πεδίο του έρωτα, της επιθυμίας και της σεξουαλικής απόλαυσης; Λέμε τα πάντα στον σύντροφό μας; Πρέπει επίσης να λέμε τα πάντα στα παιδιά μας; Τι είναι αυτό που θεμελιώνει, σε αυτό το επίπεδο — συμπεριλαμβανομένου και του σεξουαλικού —, το σημάδι της επιθυμίας και της ίδιας της δυνατότητάς της; Πώς να συλλάβουμε την εμβέλεια αυτού που λέει ο Λακάν σχετικά με τον Φρόυντ — ότι το τυφλό σημείο του είναι πως ήθελε η γυναίκα να του πει τα πάντα — μέσα σε αυτό που χαρακτηρίζει ως ξεσκόνισμα (καπνοδοχοκαθάρισμα) της talking-cure[3]; Ποιες είναι επίσης οι επιπτώσεις των ωμών αποκαλύψεων;

Ιδού μια σειρά από ερωτήματα, από παραλλαγές, διακρίσεις και εισόδους που θα μπορούσαν να ανοίξουν το δρόμο για την εργασία αποσαφήνισης στην οποία μας καλεί το PIPOL 13 και η θεματική του.

Μετάφραση: Πολίνα Αγαπάκη